şeb-engiz'e
galiba "muamma sanatını seviyor"
Esasinda lugaz da bir muamma cinsi olup muamma insanlar için, lugaz ise
nesneler için sorulan muamma tipleridir.
Keza divan edebiyatinda muammalar genellikle aruz vezniyle yazilan beyit halinde, halk edebiyatinda
ise genellikle o(l)nedür kim... seklinde baslayan ve hece vezniyle yazilan dörtlüklere sorulmustur.
Divan edebiyatindaki muamma tipine örnek:Dedemin beline sokduk bir düdük
Ana bir velinün adidur didük
Dede kelimesinin Arapçasi cedd Cim ve Dal harfleriyle yazilmaktadir. Bel, miyan yani orta olup Cim
ve Dal harflerinin arasidir. Düdük kelimesinin Farsçasi ney olup Nün ve ye harfleri ile yazilmaktadir.
Nün ve Ye harflerini Cim ve Dal harflerinin arasina koyup okudugumuzda Cüneyd kelimesini buluruz
ki bu da Cüneyd-i Bagdâdi'nin kisaltilmis seklidir.
Ikinci örnek:
Kes müderris ayagin hem muidin basim
Ko ayagi bas yerine ta bilesin adimi
Müderris kelimesinin ayagi Sin harfidir. Muid kelimesinin basi ise Mim harfidir. Muid kelimesinin
basi olan Mim harfini attigimizda geriye Aym-Ye-Dal harfleri kalir. Atilan bas yerine Müderris
kelimesinin ayagi olan Sin kelimesini koyarsak Sin-Ayin-Ye-Dal harfleri ile yazilan Said ' kelimesini
buluruz. Bu muammada bilinmesi istenen isimdir.
Simdi Çukurova'da düzenlenen bilmece,muamma ve lugazlara geçelim.
l.,3.,5., Ebced ile hesaplanan muamma, 2.,4.,6., metinler düz muamma, 7.,8.,9. Ve 13. Metinler lugaz,
10.,11. Ve 12. Metinler ise bilmece tarzindadir.
1. Sekiz cennet üstüne bir göz komuslar ani bir dilberün ismi demisler
Cevap: Sekizin Arapçasi "semân" Gözün Arapçasi ise " 'ayn" dir. 'ayn semân'in üstüne konuldukça
olur 'osmân. Meselâ AYN+SEMÂN= 'OSMAN
1. Bir numerolu muamma da karpuzdur. Ister isen hesâb et de bak.
2. Iki ha ha iki cim cim iki lam Iki mimde bir isim olur tamâm
Cevap: Iki ha ebced hesabiyla bir "y", iki cim ise bir "vav", iki lam'da otuzardan altmis eder ki o da
"sin" iki mim'de"f' eder. Yûsuf olur. Meselâ y+u+s+f+= yûsuf gibi
3. domuzun kilini kazi karnindan ser'an helâl olur yenmez dadindan.
Cevap: Domuzun karni "Mü" olur ki o da Farisice kil manasmdadir. Kili kaldirirsan (düz) kalir.
4. Bir isimle cikarasin elli üç
hem bir mahlasi olsun ana toksan üç
Cevap: Ebced hesabiyle "53" Ahmed,"93" Fevzi, Ahmed Fevzi çikar. Bizim müdür beyin ismiyle
mahlasi da budur.
5. Yol üstüne bir su çikmis ayaginda deniz olmus Beyim isbu bilmeceden çikan ad isminiz
olmus
Cevap: Yolun Farisice ismi malum ya "râh" rah'm üzerine suyi yani "âb"i çikarirsaniz olur ibrâh.
Arapça denizin ismi de "Yem" dir. Denizi de ayak ucuna getirirseniz "Ibrahim" olur.
6. Bir köpekten kil kopardim yüz tokuz 'Um ü adabi okudum cüz be cüz
Cevap: Ebced hesabiyle (Kemâl) eder. (Kemal Vahd) olur.
'91" (vahd) ise "18" ki cem'an "109"
7. Öyle bir memleket ismi bulunuz ki bas tarafindan birinci harfini kaldirip yerine bir elif
koydugunuzda bütün matbaalarin ihtiyacini def eder bir sey çikabilirsin. Saniyen bas tarafindan birinci
harfle en son tarafinda bulunan harf yerlerini degistirdikçe yine o bulmus oldugun memleketin ismi
okunsun.
Cevap:"Sis" livâsidir. "Is" olur. Tebeddül hurufatiyla yine Sis çikar.
8. Bes harfli bir kaza ismi bulunuz. (Memâlik-i 'osmaniyeden oldugu tabii). Bulunan kaza isminin
üçüncü ve dördüncü harfleri sirasi ile basa ve birinci ikinci harfler de sirasi ile üçüncü dördüncü
harflerden sonra gelirse yine birinci sinif bir kaza olsun.
Cevap: "Ceyhan" kazasi, "Hâcin"5 kazasidir.
Is dört bilmeceyi hail ettiginizde size mükâfat olmak üzere bir hindi ile bir de kaz gönderilecek fakat
suret-i halli bir haftayi geçmemek sarttir.
9. Öyle bir karye ismi bulacaksiniz ki bes harfli üç noktali olacaktir, (isbu karye Ceyhan kazasi
dahilindedir). Bastan iki harfini kaldirdiginda insanlarin gözünün görmedigi bir mahluk nami
olsun. Saniyen dördüncü harfini kaldirip yerine bir elif koydugumuzda kadinlara mahsus bir ziynet
ismi olsun. Salisen buldugunuz bes harfli üç noktali karyenin nami gibi bir de (çay, dere) ismi
çikabilirsin
Cevap:.
10. Alet-i tenviriyeden dört harfli bir isim. Bulki içinden bir harf kaldirdikda güzel bir meyve ismi
çiksin.
Cevap: (Fenâr—>nâr)
13. Bir birine zit iki sey olacaksiniz. Birisi tersine okundukta kürre-e arzin dörtte birini teskil eden bir
sey olsun . Digerinin siddetine mukabele edecek dünyada hiçbir sey bulunanlasin. Kisin en tatli
meyvelerinden biri olsun. Tersine okunan zit birisi daglari, daslan bir parçasi da verebilsin.
Cevap: (sitâ - ates /... - ...)
Bunlari bir hafta zarfinda hail edecek olursaniz mükâfatim Sezerat'in "3" numerolu nüshasindaki
gibidir.
"matba-i dest"
9.-13. Muammalarin cevabi Sezerat'in sonraki sayilarinda her nedense yer almamistir. Bu
muammalarin halli ben dahil okuyanlarin ilgisini beklemektedir
Prof.Dr.Osman Fikri SERTKAYA
